احمد کشاورز: روی مبل چرمی نشسته بود و مدام جابهجا میشد. موهایش جوگندمی و پوششی ساده از جنس مدیران سپاهی ظاهر او را میساخت. پشت سرش ماکت موشکهایی که ایران به فضا ارسال کرده قرار گرفته بود. چند دقیقه بعد ایستاده و ماکتها را یکی یکی در دست میگرفت و درباره توانمندیهای فضای ایران توضیح میداد. حرفهایش که به میانه رسیده بود، تذکر داد که حتی ماکتهای موشکهای ایرانی را هم تولیدکنندگان چین، مالزی و تایوان ساختهاند.
هر چند کلمه که حرف میزند، یادی هم از توانمندی تولیدکنندگان داخلی میکند و تذکری برای آینده میدهد. هرکس را که با برنامههای فضای ایران مخالفت میکند، متهم به عدم علاقهمندی به ایران میکند. دیگران را که همراه برنامههای فضای ایران میشوند را دوستان کشور میداند. حمید فاضلی سرپرست سازمان فضای ایران، سابقهای نظامی داشته است. او مدتها در سپاه بوده و اکنون با حکمی که از سوی محمود احمدینژاد مهر شده، مسوولیت اداره سازمان فضایی را برعهده دارد.
درحالیکه روی مبلهای چرمی جابهجا میشود، برنامههای ارسال میمونها به فضا را هم مرور میکند. براین باوراست که ارسال میمونها به فضا اقدامی دندانشکن در پاسخ به دشمنان خواهد بود. البته تاکید هم میکند که ایران خیلی پیشتر وارد باشگاه فضاییها شده است. او میگوید: «برای اولینبار که از فضا عبور کردیم وارد باشگاه فضاییها شدیم.»
ماجرای میمونها را ماهها قبل از آنکه برنامه به مرحله اجرایی نزدیک شود، برای برخی رسانهها بازگو کرده بود. هنگامی که از فضا حرف میزند، معجونی از دیدگاههای مذهبی و علمی را باهم ارائه میدهد. عینک را روی صورتش صاف میکند و از معجزههای هستی میگوید. چند دقیقهای بعد یکراست سراغ مباحث علمی میرود. از جو و رازهای هستی همزمان پرده برمیدارد.
فاضلی از هنگامی که هدایت سازمان فضایی ایران را برعهده گرفت، برنامههای بلند پروازانه نیز پیش روی خود قرار داد. او یکی از بزرگترین پروژههای علمی دولت دهم را نیز هدایت کرد. پرتاب ماهواره امید به فضا در دوران حضور او در سازمان فضایی صورت پذیرفت. مرد سابقا سپاهی در حال حاضر تلاش میکند سیمایی مدرن از برنامههای فضایی ایران ارائه دهد. او بارها در میان گفتوگوهای خود از کلیدواژههای متداول استفاده کرده است. توانمندی، تولید داخل، باشگاه فضاییها، چالشها و یکسری دیگر از کلمات اساس گفتار او را شکل میدهند.
او ماکت یک موشک را در دست گرفته است. رو به عکاسی توضیح میدهد که مراحل پرواز این شی بیجان چگونه است. مرحله به مرحله را با دقت خاصی بازگو میکند. دستهایش را درحالیکه انگشتر عقیق در انگشتش دارد به سمت اجزای ماکت میبرد. همچنان هنگامی که از پرواز موشک فضایی حرف میزند، بازهم دانستههای مذهبیش را پیش میکشد. اعتقاد دارد، پرتاب موشک به فضا حضور در عمق الهیات است.
اما حرفهایش که تمام میشود بازهم تذکر میدهد که ماکت را تولیدکنندگان شرق آسیایی ساختهاند.
ماجرای میمونهای فضایی
ایران قصد داشت برای اولینبار موجود زنده را راهی فضا کند. طی سالهای گذشته بارها نقل قولهایی از سوی مسوولان دولتی درباره توانمندیهای فضایی کشور مطرح شده بود ولی اساس گفتار همگی به ماجرای میمونها میرسید. فاضلی هم چند ماه پیش از موعد پرواز میمونها اعلام کرده بود، مقدمات ارسال اولین موجودات زنده توسط ایران به فضا مهیا شده است. او میگفت: «برای فاز اولیه قصد داریم میمون به فضا بفرستیم. کمی قبل از عروسک استفاده میشد. البته عروسکها براساس معیارهای علمی با وزن و مشخصات دقیق ارسال میشدند ولی حالا میمونها به فضا میروند.» میمونهایی که فاضلی قصد پرتاب آنها به عمق کهکشان را داشت ویژگی مشخصی داشتند. آنها روی زمین به کمک داروهای آرامبخش خواب میشدند. گشتی در فضا میزدند و بازهم به زمین بازمیگشتند. میمونهای مورد اعتماد سازمان فضایی ایران در تمام طول مسیر باید به خواب فرومیرفتند. آنها هیچ درکی از فضا نمیتوانستند داشته باشند. حتی احتمالی هم برای مرگ میمونها در فضا درنظر گرفته شده بود. رئیس سازمان فضایی هنگامی که ار پروژه پرواز میمونها به فضا حرف میزد، روی مبل چرمی نیمخیز شده بود. هیجانش را کنترل میکرد ولی شوق بسیاری برای پردهبرداری از ابعاد مختلف پروژه داشت. میگفت، برخیها به سازمان فضایی توصیه کرده بودند تا از سگ به جای میمون استفاده کنند ولی آنها ترجیح دادهاند میمون را راهی فضا کنند. روسها برای اولینبار پیشنهاد اعزام سگ به فضا را داشتند ولی دانشمندان فضایی ایران به این نتیجه رسیده بودند که میمون از نژاد «رزوس» با ایدههای آنها هماهنگی بیشتری دارد. فاضلی در این مورد چنین نقل میکرد: «کاوشگر 5 که توسط محققان پژوهشگاه هوافضای این سازمان طراحی و ساخته شده است، در آیندهای نزدیک با استفاده از یک پرتابگر که توسط سازمان هوافضا آماده شده به فضا پرتاب خواهد شد. وی افزود: این کاوشگر دارای کپسول زیستی حامل یک میمون از نژاد رزوس است. این میمون طی مدت یک سال اخیر مراحل آمادهسازی و آموزشهای لازم را سپری کرده است. پرتاب این کاوشگر، دستاوردهای مهمی در حوزه تحقیقات زیستی و تکنولوژیهای پشتیبان حیات و عملیات رهگیری و بازیابی برای سازمان فضایی ایران به همراه خواهد داشت و انجام آن یکی از گامهای مقدماتی جهت اجرای پروژه عظیم ملی اعزام انسان به فضا محسوب میشود.» میمون باید تا ارتفاع 120 کیلومتری بالا میرفت و خواستههای فضایی ایران را برآورده میکرد. میمون فضایی ایران یک سال برای حضور در فضا آموزش دیده بود.
کرم خاکی، موش و سوسک مسافران قبلی فضایی ایران بودهاند.
شهرک غرب، سازمان فضایی
مرد جوانی گوشه حیاط ایستاده است و به سیگار خود پک میزند. سنش به زحمت از سی سال عبور میکند. او چند سالی میشود که به استخدام سازمان درآمده است. خودش را از دانشمندان جوان فضایی معرفی میکند و اعتقاد دارد، طی چند سال گذشته ایران در زمینه فضایی پیشرفتهای خوبی داشته است. او میگوید: «بالاخره از جاهای دیگر دنیا عقب هستیم ولی در دل سازمان اقداماتی در حال انجام است تا شرایط بهتر شود. در حال حاضر دانشمندان جوان زیادی در حال فعالیت هستند.»
کارمندان دیگر در طبقه اول ساختمان سرگرم ناهار خوردن شدهاند. ساختمان سازمان فضایی بسیار ساده است همچون دیگر ادارات دولتی تزئین شده است. روی دیوارها تابلوهای اداری نصب شده است. میان برخی از اطلاعیهها هم در مورد برخی همایشهای علمی و دیدارهای گروهی کارمندان بخش فضایی اطلاعیههایی نصب شده است. سالن ناهارخوری مجموعه در همین طبقه اول قرار گرفته است. راس ساعت یک سالن از کارمندان اداره فضایی پرمیشود. بیشترین تعداد را آقایان تشکیل میدهند. خانمها هم میزهای انتهای سالن را پر میکنند. در میان ناهار حرفهای بسیاری زده میشود. خانمهای کارمند عمدتا ظرفهای ترشی و سالاد خانگی را از منزل به اداره آوردهاند. آنها ناهار میخورند و گفتوگوهای رایج را ادامه میدهند. ردیفهای جلو را مردها پر کردهاند. شمایل ظاهری آنان تماما به کارمندان ادارات دولتی شباهت دارد. به نظر نمیرسد که دانشمندان فضایی در میان آنها باشند. حرفها هم در مورد موضوعات اداری و حداکثر برخی اطلاعیههای نصب شده روی دیوار است.
خانمی مانتویی خود را از کارمندان قدیمی سازمان معرفی میکند. او میگوید: «کارمند هستم. خیلی، از موضوعات فضایی اطلاعی ندارم. البته دیگران هستند که تخصص دارند ولی من نه. در اندازه دیگر مردم و شاید کمی بیشتر در مورد پیشرفتهای فضایی ایران اطلاع داشته باشم.»
خانم دیگری در کنار او نشسته است. خود را به شدت مشغول ظرف ترشی، بشقاب زرشکپلو بامرغ و ظرف کوچک ماست کرده است. او هم میگوید که اطلاعاتی در مورد برنامههای فضایی کشور ندارد. دیگر خانمهای کارمند هم که در مجاورت این دو نشستهاند، اطلاعاتی تکمیلتری ندارند.
کارمندان مرد هم چنین شرایطی دارند. تنها برخی از آنها اظهارنظرهای سیاسی را چاشنی نقلقولهای معمولی خود در مورد برنامههای فضایی کشور میکنند. جوانترها عمدتا فعالتر به نظر میرسند ولی آنها هم در وقت ناهار خیلی قصدی برای اظهارنظر ندارند.
رئیس روایت میکند
دفتر سرپرست سازمان فضایی در طبقه بالای همین ناهارخوری واقع شده است. سجادهای گوشه اتاق پهن کرده است. ناهار و نماز در همین اتاق برای او برگزار میشود. اطرافش را با ماکتهای سفینههای فضایی پرکرده است. روی میز را هم تلی از کاغذها پوشاندهاند. او ساده حرف میزند. هر چند دقیقه یکبار تلاش میکند، آمیخته اطلاعات علمی و الهیات را برای مخاطبان عام ساده کند. فاضلی نقل میکرد بخش مهمی از فعالیتهای فضایی ایران با کمک دانشمندان فضایی صورت میگیرد. او دانش فضایی ایران را هم برآمده از توانمندیهای بومی افرادی میدانست که در همین ساختمان و دیگر شعبهها حضور دارند. شرایط کلی کارمندان سازمان فضایی ایران چندان شباهتی با دانشمندان فضایی ندارد.
سایت سازمان چه میگوید؟
سازمان فضایی ایران به نظر در دسته مدرنترین مجموعههای دولتی کشور قرار میگیرد. سایت سازمان ولی همچون اداره مرکزی سازمان فضایی ایران خالی از اتفاق است. تنها مصوبات کلی، حکم انتصاب فاضلی، فهرست برخی مقالات و تاریخچه سازمان روی خروجی سایت قرار گرفته است. فاضلی اعتقاد دارد در سازمان فضایی ایران همه امور مدرن و مکانیزه شده ولی حداقل سایت سازمان با رفتار کارمندان سازمان در سالن ناهارخوری هماهنگی کامل دارد. اما برخلاف ادعاهای مسوولان سازمان با اتفاقاتی که رخ میدهد چندان سازگار نیست. خبرهایی در مورد کارگاه بینالمللی در مورد نقش دانش فضایی در سلامت انسانها اصلیترین خبر سایت است. کارگاه با همکاری سازمان ملل متحد برگزار شده است. در سایت هیچ خبری از بزرگترین پروژه فضایی ایران نیست. درحالیکه میمون آموزش دیده زروس طی یک سال گذشته محوریترین چهره فضایی ایران بوده است. بهنظر میرسد سایت و سالن ناهارخوری سازمان چندان اطلاعاتی در مورد این میمون در دل خود جای نداده باشد.
چه کسانی میسازند؟ چرا میسازند؟
کمی دورتر از دفتر مرکزی سازمان در شمال غرب تهران، محققان سازمان سرگرم تهیه و تولید ابزارهای مورد نیاز فضایی ایران شدهاند. سرپرست سازمان تاکید دارد که تمامی نیازهای فضایی کشور تولید داخل است. او براین باوراست که نیازهای فضایی توسط مهندسان ایرانی تولید میشود ولی خبرهای تکمیلی نشان میدهد بخش مهمی از قطعات موردنیاز سازمان فضایی از کشورهای دیگر وارد میشود. اروپاییها به دلیل کاربردهای دوگانه برخی از ابزارهای فضایی از فروش آنها به ایران خودداری میکنند. فاضلی این برخورد را نمونهای از رفتارهای ناجوانمردانه استکبار علیه ایران میداند ولی در پایان کلامش تبصرهای هم در مورد شیوه دورزدن همین تحریمها میزند. کالاهای موردنیاز ایران هرچند از سوی اروپاییها تحریم شده ولی با قیمتی بالاتر از طریق همان کشورهای اروپایی وارد ایران میشود. ایتالیاییها و بلژیکیها قطعه به ایران میفرستند. هر آنچه از توان آنها خارج بود را روسها تأمین میکند. به نظر میرسد روسیه یکی از اصلیترین همپیمانان ایران در حوزه فضایی باشد. استفاده از دانش روسیه هرچند در بحرانیترین روزها به داد ایران رسیده است ولی هزینههای بسیاری را به همراه آورده است. واردات قطعات با چند دست واسطه سبب شده تا قیمت استفاده از ابزارهای فضایی قدری افزایش پیدا کند. این افزایش قیمت را گاهی تا 4 برابر ارزیابی میکنند. سرپرست سازمان فضایی ایران علاقهمندی به بیان قیمتها و کشورهای اصلی تأمینکننده قطعات سفینههای ایران را ندارد. او اعتقاد دارد، افشای نام کشورهایی که به ایران قطعات را عرضه میکنند سبب بروز بحرانهایی خواهد شد. فاضلی هنگامی که از تلاشها در مورد کسب دانش فضایی حرف میزند، آمیختهای از دیدگاههای ملی در مورد توسعه و توانمندی داخلی را با دانستههای فضایی خود آمیخته میسازد. او اعتقاد دارد کسانی که سیاستهای فضایی کشور را هزینهزا میدانند، نسبتی با خیانت دارند. اظهارنظرهای سرپرست سازمان فضایی نشان میدهد، روسیه یگانه همراه فضایی ایران است.
فاضلی میگوید: «در راستای همکاریهای فضایی بین دو کشور ایران و روسیه، 2 سال پیش یک پروتکل همکاری بین مسوولان دو کشور به امضا رسیده است که مهمترین موضوع این پروتکل ساخت ماهواره «ایران ست» است. یک کار گروه مشترک نیز در این زمینه شکل گرفته که هر شش ماه یکبار نشستهایی را برگزار میکند که تاکنون 2 نشست برگزار شده است. در قالب این همکاریها موفقیتهایی داشتهایم، ولی ما علاقهمندیم که بر سرعت اجرای مفاد این پروتکل افزوده شود و این پروتکل شکل عملیاتی و اجرای واقعی به خود بگیرد. ایران سه موقعیت ماهواره ثبت شده در اتحادیه جهانی مخابرات دارد که به دلیل تحریمهای ظالمانه تاکنون موفق نشده ماهواره را در این موقعیتها مستقر کند. اگر چه در یکی از این موقعیتها ماهواره داریم که با موفقیت کار میکند اما در مورد دو موقعیت ماهوارهای دیگر به دلیل عدم استفاده با مشکل از دست دادن موقعیتهای ماهوارهای خود روبهرو هستیم که امیدوارم با کمک کشور دوست و همسایه روسیه بتوانیم ماهواره «ایران ست» را در یکی از این موقعیتها قرار دهیم. طی یک سال اخیر سازمان فضایی ایران از وزارت ارتباطات جدا و به نهاد ریاستجمهوری پیوست که دلیل این ارتقای سازمانی نیز توجه خاص رئیسجمهور به فعالیتهای فضایی است. در جایگاه جدید از ما انتظار هست که با تسریع فعالیتهای علمی، عقبماندگیهای دوران جنگ و دفاع مقدس را پر کنیم. ایران همچنین در زمینه ساخت ماهوارههای نسل جدید و اعزام فضانورد ایرانی به مدار زمین از همکاری روسیه استقبال میکند.» روسها پیشتر در همکاری برای ساخت نیروگاه اتمی بوشهر تجربه موفق، سودآور و طولانی با ایران را از سرگذرانده بودند. از همین روی در مورد فعالیتهای فضایی نیز پیشقدم شدند. وزیر مخابرات روسیه در ادامه اظهارنظرهای فاضلی خبر داده بود: «پژوهشگاه علمی تحقیقاتی روسیه در زمینه توسعه صنایع فضایی بسیار فعال است و در زمینه ساخت ماهوارههای کوچک میتواند به کشور ایران کمک کند، در واقع این پژوهشگاه تجربههای هنگفتی دارد که اگر تمایل داشته باشید میتوانیم در این بخش طرحی را برای همکاری آماده کنیم.»
میمون میرود، نمیرود
دفتر وزیر دفاع با محلی که فاضلی از آن مصاحبههای خود را تنظیم و بازخوانی میکرد، چند کیلومتری فاصله دارد ولی گفتههای وحیدی و فاضلی چندان با هم متفاوت نیست. شهریورماه وزیر دفاع به جمع کسانی پیوست که طی ماههای گذشته به اظهارنظر در مورد میمون فضایی ایران پرداخته بودند. وحیدی در خصوص زمان پرتاب کاوشگر 5 گفت: امیدواریم با لطف خداوند کاوشگر پنج که از دستاوردهای مهم فضایی است تا پایان شهریور ماه پرتاب شود که این امر نقش مهمی در توسعه دستاوردهای دفاعی کشور دارد.محصولات دفاعی و دستاوردهای دیگری در حوزههای متنوع در دست تولید است که به محض رسیدن به نقطه نهایی به اطلاع مردم خواهد رسید.
میمون نرفت
حیاط سازمان فضایی ایران چندان شباهتی به موسسات علمی ندارد. خودروهای شخصی مدیران در پارکینگ عمومی محوطه پارک میشود. هرکس قصد ورود به ساختمان اصلی را داشته باشد باید از مقابل نگهبانی گذر کند. حیاط ظهرها حداقل برای چند دقیقهای کوتاه به اشغال کارمندان سیگاری در میآید. آنها آرام در گوشهای میایستند و سیگار میکشند. اما برخلاف آرامش کارمندان همین ساختمان طی ماههای گذشته مملو از خبرهای متفاوت در مورد پرواز میمونها به فضا بوده است. خبر هم برای اولینبار در همین ساختمان به بیرون مخابره شد. اتفاقات تکذیب خبر پرواز میونها هم از همین ساختمان به رسانههای گروهی رسید. تکذیب خبر ولی چنان نیمبند بود که سرانجام کسی متوجه نشد، میمون ایران فضایی شد یا همچنان روی زمین باقی ماند.
قبل از پرواز
کمی قبل از آنکه صفحه اول رسانههای غربی به اشغال خبرهایی در مورد فعالیتهای فضایی بدل شود، عدهای از اساتید دانشگاهی در ارتباط با سازمان فضایی مامور شده بودند تا اطلاعاتی دقیق در مورد بلندپروازیهای ساکنان ساختمان شهرک غرب ارائه دهند. همزمان معاونان سازمان فضایی هم باید تصویری شفاف از برنامههای فضایی کشور ارائه میکردند. عضو سازمان فضایی با بیان اینکه جمهوری اسلامی ایران طبق سند چشمانداز تا سال 1404 انسان به فضا ارسال میکند گفت: در حال حاضر مطالعاتی در این زمینه در دستور کار قرار دارد که در فاز موجودات زنده غیر انسانی این مطالعات پس از موش بر روی میمون در حال انجام است. فتحالله امی معاون سازمان در مقابل رسانهها قرار گرفت و با اعتماد به نفسی ستودنی درباره ارسال انسان از طریق ایران به فضا سخن گفت. کمی قبلتر سازمان فضایی ایران هنگامی که انوشه انصاری زن ایرانی مقیم آمریکا با بودجه شخصی راهی فضا شده بود، با اطلاعیهای مفصل چنین دستاوری را به فال نیک گرفت.
سرپرست سازمان فضایی هم نشسته روی همان مبل بزرگ و معروف به تقدیر از چنین اتفاقی پرداخت و حضور هر ایرانی در فضا را افتخاری برای کشور عنوان کرد. معاون او با افتخار میگفت: «در دنیا کشورهای محدودی هستند که وارد این عرصه شدند چرا که یا توانمندی علمی آن را ندارند و یا از حمایتکننده مالی برخوردار نیستند از این رو کشورهایی که در علوم هوافضا سرمایهگذاری میکنند کم هستند.یکی از کشورهایی که در این زمینه اقدام به سرمایهگذاری کرده ایران است. این توجه ویژه به دلیل سیاستگذاریهای راهبردی کشور و تاکیدات سند چشمانداز بوده است از این رو کشور در مسیر کشورهای صاحب تکنولوژی هوافضا در حرکت است.
ما با دستیابی به فناوری ماهوارهبرها توانمندی پرتاب ماهواره را داریم ولی بهطور کلی میتوان گفت در صنعت فضا پیشرفتهای خوبی داشتیم ولی در بخش هوا هنوز وضعیت مطلوبی نداریم.» او چنان پیش رفت که از میمون به ارسال انسان به فضا از سوی ایران هم رسید: «موضوع پرتاب انسان به فضا از بحث پرتاب ماهواره از نظر ماموریت ویژهای که بر عهده بخش ماموریتی سیستم است متفاوت است. به این معنا که در ارسال ماهواره به فضا، اصراری به بازگشت آن نیست و زمانی که مدت زمان ماموریت ماهواره تمام میشود به عنوان زباله فضایی در فضا رها میشود. ولی انسانی که به عنوان فضانورد به فضا میرود حتما باید به زمین برگردد لذا آن قسمت مفید ماهواره بر حامل کپسول زیستی است تا انسان را به فضا ببرد و بعد از انجام ماموریت مجددا سالم به زمین بازگرداند. طبق برنامه زمانبندی و مطالعاتی که انجام شده است پیشبینی میشود که اگر همه پیشبینیها محقق شود ارسال انسان به فضا تا سال 1404 محقق میشود.» اما گفتههای او به واقعیت بدل نشد.
دستاوردی که حاصل نشد
سایتهای خبری همچنان به انتشار گزارشهای مفصل در مورد انتقال میمونها از سوی ایران به فضا میپرداختند. تیترهای حماسی هم ماجرای پرواز میمونها را داغ میکرد: «آموزش میمونهای فضانورد ایرانی.»، «یک ماه تا انتقال میمونهای ایرانی به فضا.»، «ایران به سرعت به سمت تسخیر فضا پیش میرود.» و معرفی دیگر دستاوردهای فضایی ایران تیتر اصلی رسانهها طی ماههای متوالی بود. حتی سایت مشرقنیوز اعلام کرد: «اعتراف مجله تایم، ایران به سرعت به سمت تسخیر فضا میرود.» اما بازهم ساختمان شهرک غرب خبرساز شد. میمونهای آموزش دیده به سوی فضا نرفتند.
سایتهای خبری همچنان از اعزام میمونها به فضا میگفتند که فاضلی آب پاکی را روی دست همه ریخت: «ارسال محموله زیستی نیاز به تحقیقات گستردهای دارد از این رو این پروژه هنوز در فاز آزمایشگاهی است. ما همچنان در تلاش هستیم تا با اجرای آزمایشهایی به نتایج مطلوب در این پروژه دست یابیم. این پروژه همچنان در حال گذراندن تستهای آزمایشگاهی است و محموله جدید زیستی به فضا پرتاب نشده است.» فاضلی در طبقه دوم ساختمان سازمان فضایی ایران در اتاقی آرام با پنجرههای رو به محوطهای سرسبز به کار ادامه میدهد. او آرام حرف میزند. چهرهای سرد دارد. به نظر نمیرسد که چندان احساساتی شود. تنها هنگامی که در ابتدای تابستان از انتقال میمونها به فضا حرف میزد، قدری شوق پیدا میکرد. ولی او در پاییز همین شوق را هم از کف داد. ماهها پس از انتشار اخباری در مورد سفر میمون به فضا او بازهم در مقابل رسانهها قرار گرفت و بیان داشت:«سازمان فضایی این خبر را تکذیب میکند. اجرای این پروژه نیاز به تحقیقات گسترده و عمیقی دارد که در حال حاضر مشغول اجرای آزمایشها و تحقیقات لازم در این زمینه هستیم.» او خبر ارسال میمون از سوی ایران به فضا را تکذیب میکرد. درحالیکه حتی سایتها تصاویر آموزش میمونها را هم منتشر کرده بودند.
پس از اظهارنظرهای فاضلی بازهم سایتهای خبری مملو از اخباری اینگونه شد: «گزارشها حاکی از آن است که اولین پرتاب سرنشیندار ایران توسط کاوشگر 5 با شکست روبهرو شده است. سایت space.com در گزارشی به نقل از Agence-France اعلام کرده است که پرتاب اولین میمون ایران به فضا سوار بر راکت کاوشگر 5 در شهریور ماه 1390 نتوانسته است اهداف مورد نظر را تأمین کند و دچار شکست شده است. همچنین منابع غیر رسمی ایرانی به نقل از محمد مهدینژاد نوری اعلام کردهاند که موشک ماهواره بر «کاوشگر 5» که کپسول حاوی یک موجود زنده (یک میمون) را حمل میکرد، شهریورماه به فضا پرتاب شده است. وی افزوده: به دلیل اینکه تمامی اهداف پیشبینی شده برای کاوشگر 5 تحقق نیافت، پرتاب آن رسانهای نشد. معاون پژوهشی وزیر علوم این را هم گفته که فرستادن موجود زنده به فضا «یک اولویت استراتژیک» است و ابراز امیدواری کرده که در پرتابهای آینده اهداف تعیین شده محقق شود. به هر حال هرگونه شکست در مسیر دستیابی به فضا یک پیروزی به حساب میآید و این شکستها مطمئناً هیچگونه خدشهای بر توانمندی قابل ستایش مهندسین و دانشمندان ایرانی و همچنین اراده برای دستیابی به فضا وارد نخواهد کرد.»
کدام میمون، کدام برنامه
سرپرست سازمان فضایی هنگامی که ارسال میمون به فضا را تکذیب میکرد، شاید نگاهی به لیست خبرهای منتشر شده در سایت سازمان متبوع خود نداشت. چندی قبل همین سایت به نقل از خبرگزاری ایسنا در مورد مراحل آموزش میمونهای فضایی چنین آورده بود: «آمادهسازی و آموزش موجود زنده از جمله مراحل کلیدی در این طرح است. موجود زنده با قرار گرفتن تدریجی در شرایط شتاب و ارتعاش، توانایی تحمل شرایط پرواز واقعی را پیدا میکند. در طرح پرتاب کاوشگر حامل میمون به فضا پنج میمون در حال آموزش هستند تا بتوانند تحمل فشارهای فیزیکی، مداری، شتابهای مداری، صوت، ارتعاش و سایر عوامل را هنگام پرتاب داشته باشد. میمون به عنوان حیوانی آموزشپذیر، طی مراحل آموزش، خود را با شرایط پرتاب انطباق میدهد. آموزشهای پیشبینی شده شامل سازگاری موجود زنده با شتاب، ارتعاش و شوک، شرایط سقوط آزاد، سر و صدا و محیط داخلی محفظه زیستی است. آزمایش زیرسامانههای جداشونده و چترهای زیرسامانه بازیابی نیز از مهمترین بخشهای آزمایش عملکردی است و قابلیت اطمینان این زیرسامانهها با تکرار آزمایشها به تایید میرسد. انتظار میرود با تلاش پژوهشگران و کارشناسان پژوهشگاه هوا فضا در دستیابی به فناوری ارسال موجود زنده به فضا، برگ زرین دیگری به کارنامه فعالیتهای فضایی ایران اضافه شود.»
میمونها خداحافظ
ایده روسی، با هزینه چند برابری به کمک قطعات ساخت شرق آسیا با هدف نمایش توانمندیهای فضایی ایران سرانجام به جایی نرسید. در فازهای اولیه ارسال کاوشگر به شکست انجامید. تنها هزینههای چند برابری خرید قطعات در تحریمها حاصل شد. فاضلی میگوید: «برخیها مثل شما میگویند که برای اینکه هزینهها کم شود، مثلا به سمت انرژی صلحآمیز هستهای نروید. این دیدگاه کشور را وابسته میکند. این دیدگاهها وابستگی میآورد.» فاضلی اصالتی تنکابنی دارد. او پیش از آنکه به تکذیب خبر ارسال میمون به فضا بپردازد به شدت از سوی همشهریانش حمایت میشد. حتی یکی از همشهریهای او در سایت مشرقنیوز برای فاضلی چنین کامنتی را گذاشته بود: «جناب آقای دکترحمید فاضلی سرپرست سازمان فضایی ایران از افتخارات شهرستان ویژه تنکابن میباشند.» مرد تنکابنی ولی هنگامی که اصل موضوع را تکذیب میکرد، چندان آرامش گذشته را نداشت. حیاط سازمان همچنان آرام است. باد سردی میوزد. کارمندها بعد از نهار به حیاط میآیند و سیگار میکشند. دیدگاههای مسوولان سازمان فضایی هم تنها ارتباط با روسیه را قویتر کرده است. از سرنوشت میمونهای آموزش دیده هم اطلاعی در دست نیست.
کاوشگر 5 چیست؟
کاوشگر 5 که قرار بود همراه میمونی از نژاد رزوس به ارتفاع 120 کیلومتری پرتاب شود با هدف انجام تحقیقات زیستی و ارسال موجود زنده انساننما به فضا و بازگشت سالم آن، طراحی و ساخته شده و این، نخستین گام عملی در اجرای پروژه ملی اعزام فضانورد ایرانی به فضاست.
از جمله فناوریهای کلیدی در این طرح میتوان به آمادهسازی و آموزش موجود زنده، طراحی و ساخت محفظه زیستی شامل عایق صوتی، حرارتی و ضربهگیر و تجهیزات لازم برای تأمین اکسیژن و سنجش علائم حیاتی موجود زنده، جدایش ملایم موتور و سایر اجزای جداشونده به منظور حفظ سلامت موجود و بازیابی سالم محموله از ارتفاعات بالا اشاره کرد. کاوشگرهای فضایی، راکتهای عمود پروازی هستند که برای حمل آزمایشگاههای فضایی به ارتفاعات بالای جو غلیظ - ارتفاع بین 50 تا 300 کیلومتر - و بازیابی سالم آنها به کار میروند. کاوشگرها کاربردهای بسیاری دارند که از آن جمله میتوان بررسی خواص اتمسفر، آزمایش وسایل کنترلی مورد استفاده در ماهوارهها و ماهوارهبرها، کسب اطلاعات هواشناسی و پیشبینی هوا، و انجام تحقیقات زیست فضایی و نجوم را نام برد. در حقیقت، محمولههای آزمایشگاه فضایی در کاوشگرها، اجزای پیچیده سامانههای فضایی و موجودات زنده را در معرض آزمایش و بررسی قرار میدهند.
ایران از چه زمانی فضایی شد؟
سابقه شفافی از فعالیتهای فضایی ایران وجود ندارد. سایت رسمی سازمان فضایی در این مورد چنین نوشته است: «جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یکی از معدود کشورهای منطقه خاورمیانه، از سابقه طولانی در زمینه ارتباطات ماهوارهای برخوردار است و از سال 1348 با عضویت در برخی از مجامع بینالمللی مرتبط با فضا خود را به عنوان کشوری پیشرو در امر هوافضا به دنیا معرفی کرده است. براساس ماده 8 و 9 مصوبه 68159 مورخ 22/9/1382 مجلس محترم شورای اسلامی، شورای عالی فضایی با ریاست رئیسجمهور و عضویت نهادهای ذیربط تشکیل گردید و براساس همین مصوبه سازمان فضایی ایران تأسیس گردید. بر همین اساس، رئیس سازمان فضایی ایران دبیر شورای عالی فضایی است. در پی توسعه فعالیتهای فضایی کشور و توجه ویژه مسوولان امر به فناوری فضایی، شورای عالی اداری در تاریخ 7/7/1389 طی مصوبهای چندین پژوهشگاه و پژوهشکده فعال در زمینه تحقیقات فضایی را در سازمان فضایی ایران ادغام و این سازمان از وزارت ارتباطات منتزع گردید و پس از آن در نهاد ریاستجمهوری زیر نظر مستقیم رئیسجمهور اداره میشود.» مسوولیتهای این شورا به صورت دقیق در قانون قید شده است: «از جمله وظایف شورای عالی فضایی، سیاستگذاری و تعیین خطوط کلی نظام در امر فضا میباشد و سازمان فضایی ایران نیز وظیفه اجرای این مصوبات را عهدهدار خواهد بود. از آنجایی که تصمیمات متخذه از سوی شورای عالی فضایی فراگیر بوده و دارای ابعاد داخلی و بینالمللی میباشد به تبع آن وظایف سازمان فضایی ایران نیز بسیار خطیر و فراگیر خواهد بود. آشنا ساختن هر چه بیشتر آحاد جامعه و مسوولان و برنامهریزان کشور از دستاوردهای بشر در زمینه فناوری فضایی و کاربردهای آن در ابتداییترین و بدیهیترین نیازهای روزمره تا پیشرفتهترین آنها از مهمترین وظایف این سازمان میباشد. بهطور مختصر باید تاکید کرد که مدیریت فعالیتهای حاکمیتی توسعه فناوری فضایی و استفاده صلحآمیز از فضای ماوراء جو به عهده سازمان فضایی ایران میباشد.» تاکنون حداقل 4 پروژه شامل پرتاب موفقیتآمیز ماهواره امید با ماهواره بر سفیر امید پرتابگر ساخت جمهوری اسلامی ایران. پرتاب کاوشگرهای 3،2،1 و 4 و محمولههای زیستی با پرتابگرهای کامل بومی و ایرانی در راستای اجرای پروژه اعزام انسان به فضا، پرتاب موفقیتآمیز ماهواره رصد یک صورت گرفته است.